Bruckner essentials

Het werk van Anton Bruckner barst van de tegenstellingen. Hij kon complete symfonieën opbouwen op basis van een paar simpele melodieuze ideeën en ritmes, die hij verwerkte in complexe structuren die uiteindelijk de proporties van gotische kathedralen aannamen. De opening van zijn Symfonie nr. 3 weerspiegelt dat proces met strijkers en een eenzame trompet die uitmonden in episch theater. Of kijk naar de grootse strijd tussen licht en duisternis in het langzame deel van zijn Symfonie nr. 8, waarin contemplatieve en overdonderende stukken elkaar dynamisch afwisselen. Bruckner was een devoot katholiek. Zijn liefde voor religieuze rituelen en het idee van een hemel komen dan ook duidelijk terug in zijn symfonieën. Bovendien maakte hij volop gebruik van sacrale teksten zoals de Latijnse mis en het Requiem. Zelfs in zijn korte sacrale motetten geeft hij het gevoel van het eeuwige bestaan, zoals vooral te horen is in de koorakkoorden en expressieve dissonanten van Christus factus est en de transcendente combinatie van akkoorden en contrapunt in Os justi. Het sacrale is altijd aanwezig in zijn symfonieën en het symfonische altijd in zijn sacrale werken. Bruckner geeft het gevoel van spiritueel mysterie, en bij elke nieuwe luisterbeurt ontdek je iets nieuws. Dirigent Paavo Järvi vindt dat dit alles het beste naar voren komt in Bruckners Symfonie nr. 9. “Zijn Negende is Bruckners vaarwel aan het leven”, vertelt hij aan Apple Music Classical. “Het is een ontzettend krachtig en emotioneel statement waarin hij de aarde verlaat om zijn schepper te gaan ontmoeten, zogezegd. Als bijzonder religieus persoon was het voor hem duidelijk hoe het einde eruit zou zien. En het zou ook blijken dat dit het einde van zijn leven was: hij slaagde er niet in om deze symfonie af te krijgen. Veel mensen hebben geprobeerd het werk af te maken, maar het is naar mijn mening helemaal compleet, ook zonder het laatste deel. Sterker nog, het is zelfs krachtiger als het wordt uitgevoerd zoals Bruckner het heeft achtergelaten. Er zit mysterie in zijn muziek, en in deze symfonie is dat sterker dan ooit tevoren aanwezig.” Vladimir Jurowski beschouwt Bruckner als vaandeldrager voor de muziek van de toenmalige toekomst. “Ik moet zeggen dat Bruckner ondanks zijn relatie met Wagner en voorliefde voor de late romantiek geen Romanticus is”, zegt de dirigent. “Bruckner is van een andere orde. Hij is misschien wel de laatste grote visionair van de negentiende eeuw. Een genie dat muziek op een nieuw spoor zette, zonder te weten waarheen dat spoor zou leiden. Daarom waren er andere mensen nodig, zoals Gustav Mahler en tot op zekere hoogte Dmitri Sjostakovitsj, om zijn leer naar een nieuw niveau te tillen met verder ontwikkelde harmonieën en orkestratie. Maar ik denk dat Bruckner vaak wordt onderschat als uitvinder van de nieuwe muziek.” Sporen van antieke sacrale tradities en moderniteit gaan samen op in de kunst van Bruckner. Zijn symfonieën bevatten ook sporen van volksmuziek en religieuze liederen die dagelijkse kost waren in zijn vroege carrière in de buurt van het Oostenrijkse Linz. Franz Welser-Möst, geboren en getogen in Linz, begrijpt het historische belang van Bruckner. “Zijn vierde symfonie is wat mij betreft hét werk dat zijn jeugd in het Opper-Oostenrijkse landschap het beste weerspiegelt, en het zegt veel over waar hij vandaan komt als componist”, zegt de dirigent. “Wat je hoort omschrijft de Opper-Oostenrijkse natuur meer dan zijn andere symfonieën.” Dat gezegd hebbende, dit is geen 'pastorale' symfonie, dat zou te kort door de bocht zijn gezien de ingewikkelde structuur van het werk. “Op een bepaalde manier is Bruckner een van de belangrijkste adoptanten en makers van minimalistische muziek, waarin hij mooie motieven schrijft, ontwikkelt, herhaalt en in verschillende toonsoorten en ritmes zet”, zegt Welser-Möst. “En ook al klinkt het misschien als een tegenstelling, ik beschouw zijn symfonieën als goed gestructureerde improvisaties; lange muzikale ontdekkingsreizen met meditatieve eigenschappen.”