J.S. Bach: St John Passion, BWV 245

“De Johannespassie begint met een soort kolkende onderstroom van turbulentie in het orkest”, vertelt Sir John Eliot Gardiner aan Apple Music. “De dissonantie van de fluiten en de hobo’s vertolkt de kruisiging. Daarbovenop krijg je die geweldige toejuiching van Christus in majesteit vanuit het koor. Het is een buitengewone dramatisering.” Het is lastig om te achterhalen wat de congregatie van de Nikolaikerk te Leipzig dacht toen ze de eerste maten hoorden van de Johannespassie van Johann Sebastian Bach. Het was 1724, en Goede Vrijdag werd normaliter beleden in relatieve stilte. Er heerste vaak een sobere stemming, die kracht werd bijgezet met een selectie van Lutherse hymnes. Maar wat de gelovigen die dag te horen kregen, was muziek met een overweldigende beschrijvende en emotionele kracht. Het kan niet anders dan dat het hun opvattingen over muziek omverblies. Bach schreef zijn eerste passiemuziek binnen een jaar nadat hij arriveerde in Leipzig, waar vele van zijn beste cantates werden opgevoerd in de Thomaskerk en Nikolaikerk. Het werk vertelt het verhaal van het proces tegen Jezus en zijn kruisiging. Het bevat Bijbelse passages uit het Evangelie volgens Johannes (met fragmenten uit het Evangelie volgens Matteüs) en Lutherse overpeinzingen. De passages worden verwerkt tot twee uur aan wonderbaarlijke recitatieven, refreinen, koralen en aria’s. “De Johannespassie is een van de belangrijkste voorbeelden van muzikaal drama sinds de tijd van Monteverdi”, verklaart Gardiner. “Zelfs Bachs tijdgenoten, waaronder Stölzel en Telemann, gaven het passieverhaal niet dezelfde dramatische kracht die Bach wist te scheppen. Meer dan welke componist dan ook die ik kan bedenken, had Bach de buitengewone vaardigheid om te troosten en bedroefden te steunen. Zijn muziek werpt een blik op sterfelijkheid en het accepteren van de dood. Dat lijkt me absoluut een relevant en actueel thema.” De Johannespassie bevat veel verbluffende momenten, maar hieronder licht Gardiner enkele delen uit, waarmee hij de luisteraar naar de kern van Bachs genialiteit leidt. Over de tweede aria, ‘Ich folge dir gleichfalls’, zegt hij dit: “‘Ich folge’ is het enige deel met vrolijke muziek in de hele Johannespassie. Het is een soort seculier liefdeslied. Het is als het ware een jacht op liefde, van de volgeling die in de voetsporen van Christus treedt.” Gardiner legt verder uit dat een van de meest buitengewone uitbarstingen van muzikale energie juist plaatsvindt in ‘Ach mein Sinn’, tegen het einde van het eerste deel. Daarin zingt de tenor, begeleid door het gehele orkest, over Petrus’ berouw na zijn verloochening van Jezus. “In het tweede deel is het arioso ‘Betrachte, meine Seele’ een van de prachtigste verbeeldingen van de lente, en van sleutelbloemen die tevoorschijn komen. Dat zijn symbolen van de ommekeer van het jaar, maar ze vormen ook een contrast met het lijden van Jezus.” ‘Betrachte, meine Seele’ dringt door tot de kern van het proces tegen Jezus, waarvoor Bach zijn meest dramatische en beeldende muziek bewaart. Jezus wordt ondervraagd door Pilatus en wordt geofferd op verzoek van een joelende menigte: ‘Kreuzige, kreuzige!’ Die scène uit het proces maakte van het Sheldonian Theatre in Oxford zo’n geschikte plek voor deze derde keer dat Gardiner de Johannespassie opnam. “Het Sheldonian Theatre heeft een bouw die je niet terugziet in kerken, niet in dit land in elk geval, waardoor het geschikt is voor een rechtbankdrama”, zegt hij. “Er zijn twee balkons en ik zet de evangelist op het ene balkon en Jezus op het andere balkon. Het leent zichzelf uitstekend voor de Romeinse rechtszaak, waarbij Pontius Pilatus neerkijkt op de gevangene in de beklaagdenbank.” Bachs drama wordt tot leven gewekt door enkele van de beste jonge muzikanten van nu. De rol van evangelist wordt vertolkt door tenor Nick Pritchard (“Ik hou hem al enige tijd in de gaten en ik denk dat hij het uitstekend heeft gedaan”, zegt Gardiner). Jezus wordt vertolkt door bas William Thomas, die volgens Gardiner “de rol voorziet van iets nobels en zeer menselijks”. Laten we vooral ook de rol van de English Baroque Soloists en het Monteverdikoor niet uitvlakken, waarvan de leden tijdens de opname ver uit elkaar moesten zitten vanwege de pandemie. “Ik was me scherp bewust van de technische uitdagingen bij het aansturen van een groep vocalisten en muzikanten die ver uit elkaar zaten en tamelijk ver weg van mij waren”, geeft Gardiner toe. “We moesten een soort betrokkenheid scheppen die we als vanzelfsprekend beschouwen wanneer we in een normale opstelling in een kerk of concertzaal optreden. En dat vereiste een enorme concentratie.” “Ik denk dat we daarin zijn geslaagd”, zegt hij. “Ik was immens blij en trots op iedereen. Zowel de ongelooflijke kracht als de schoonheid van Bachs muziek creëert een buitengewoon effect, een enorme impact. Het gaf ons de kans om iets groters na te streven dan onszelf. Iets wat buiten ons ligt: het goddelijke.”