Beethoven: Complete Piano Concertos

Toen de gevierde Poolse pianist Krystian Zimerman in 1989 in Wenen voor het eerst alle vijf pianoconcerten van Beethoven opnam, werden de sessies gehinderd door technische problemen. “Ze hadden tapijten aan de muren van de Musikverein gehangen en dat verpestte de akoestiek”, vertelt Zimerman aan Apple Music. Daarna sloeg het noodlot toe. Leonard Bernstein, die voor de opnames de Wiener Philharmoniker dirigeerde, overleed halverwege het project. Zimerman besloot het project niet op te geven, maar dirigeerde de vertolkingen van Pianoconcert nr. 1 en Pianoconcert nr. 2 zelf vanachter de piano. We springen 30 jaar vooruit in de tijd en belanden in het 250e geboortejaar van Beethoven. Nu kreeg Zimerman de kans om de concerten opnieuw op te nemen. “Ik sprak met Simon Rattle [de chef-dirigent van het London Symphony Orchestra] en vertelde hem dat ik het absoluut nog een keer moest doen”, herinnert de pianist zich. “Hij zei direct ja en stelde voor ze op te nemen met het LSO. Hij is een prachtkerel en een goede vriend van me. Hij is het eigenlijk met al mijn ideeën eens!” En toen brak de pandemie uit. Vanwege de regels omtrent quarantaine was Zimerman gedwongen om in november 2020 wekenlang in een camper te slapen (“Ik voelde me een padvinder!”) – want dat was de enige manier om vlakbij zijn piano te zijn en toch aan social distancing te doen. Tijdens de opnamesessies moesten de musici van het London Symphony Orchestra over het hele gebied van het kerkgebouw LSO St Luke’s worden verspreid. Dat wierp enorme uitdagingen op (“Het was zo lastig om de instrumentale secties homogeen te laten klinken, om qua klankkleur samenhangend te bereiken”), maar het was ook, zo zegt Zimerman, een “echt geweldige ervaring”. “Het was alsof we kamermuziek speelden op grote schaal”, zegt hij. “Iedereen deelde de muziek.” Zimerman wilde op het album nagaan hoe de muziek had kunnen klinken aan het begin van de 19e eeuw. Om dat te benaderen zette hij tijdens de opnames vier op maat gemaakte piano’s in. Die piano’s pasten precies in de body van de Steinway-vleugel in LSO St Luke’s en waren helemaal geknipt voor de unieke technische uitdagingen van de concerten. Ook zorgden ze voor de subtiliteiten in geluid die Beethoven volgens Zimerman had bedoeld. Piano Concerto No. 1 in C Major, Op. 15/Piano Concerto No. 2 in B-Flat Major, Op.19 “Ik maak geen onderscheid tussen nr. 1 en nr. 2. Wat mij betreft lijken ze qua stijl veel op elkaar. Beethoven was toen hij ze schreef een jonge man en had dezelfde problemen die jonge mensen nu hebben. Ze komen in opstand tegen hun ouders en dat kun je horen in de muziek. In bijvoorbeeld Pianoconcert nr. 2 zitten veel maffe momenten. Er was een moment tegen het einde van het slotdeel toen ik tegen Simon Rattle zei: ‘Ik wil het zo maf mogelijk spelen. Wees hier niet al te netjes. Speel het gewoon zo gek als je kan!’ De slotdelen van zowel nr. 1 als nr. 2 zitten vol humor en grapjes. Pianoconcert nr. 1 is een zeer lang stuk. Het is erg serieus, maar het bevat ook humor. Het langzame deel is een van de ontroerendste passages die een componist uit de Romantiek ooit heeft geschreven. Beethoven was overduidelijk al een romanticus toen hij dit werk componeerde.” Piano Concerto No. 3 in C Minor, Op. 37 “Ik herinner me dat ik bij de start van het openingsdeel van dit concert tegen Simon Rattle zei: ‘Ik wil dat de muziek zo solide is als een rotsblok, maar dan geen gepolijste steen. Meer als een stuk graniet.’ Tegen het einde van de cadenza waarmee het deel eindigt, is de muziek angstaanjagend. Het tweede deel kan worden gespeeld als een kerkmis. Het is een van de meest persoonlijke statements die ik van Beethoven ken − het is bijna religieus. En het derde deel is ongelooflijk geestig. Ik heb op enkele plekken zeer hoge tempo’s benut.” Piano Concerto No. 4 in G Major, Op. 58 “Dit concert bevat veel revolutionaire ideeën, bijvoorbeeld dat het begint met een solopiano. Het publiek verwacht een orkestrale tutti, maar dat gebeurt natuurlijk niet. In plaats daarvan begint de piano te improviseren. Waar gaat de muziek heen? Waarom? Wat wil Beethoven hier zeggen? Het is een shock voor de luisteraars die het voor de eerste keer horen. Ook dit deel heeft een fantastisch cadenza en de laatste noten horen wat mij betreft tot de ontroerendste momenten in de muziekgeschiedenis. Zo prachtig en zo ongelooflijk warm. Het drukt Beethovens angsten uit. Hij was een man die nooit een geliefde kon vinden en nooit zijn innerlijke behoeftes kon vervullen. Dit stuk wekt tranen op. Het tweede deel van nr. 4 is een shock, want het is geen traditioneel traag deel maar een intermezzo, een discussie tussen twee mensen, als Christus die praat tegen Pilatus. Het is alsof de muziek in conflict is. Het slotdeel is weer vreugdevol en dan duelleert het orkest wederom met de piano. Er is hier veel geestigheid en humor.” Piano Concerto No. 5 in E-Flat Major, Op. 73 “Emperor” “Het ‘Keizersconcert’ is een heel ander verhaal. Het is zoveel moderner dan de laatste vier. Het is een symfonie met een piano, waarbij de piano ook het orkest is. De opnames van dit concert met Simon Rattle waren een ongelooflijke ervaring. Het tweede deel is een echte hit: het is een van de geweldigste stukken die in de 19e eeuw zijn geschreven. En het slotdeel is vreugdevol, maar ditmaal is het een nobel soort vreugde. De vreugde van een nobel iemand die op een vriendelijke manier beleefde grapjes maakt.”