Rachmaninoff: The Piano Concertos & Paganini Rhapsody

Er zijn weinig plaatsen waar je de 150e geboortedag van Sergej Rachmaninov beter kunt vieren dan in Los Angeles, de stad waar de componist ooit woonde. Tijdens twee opeenvolgende weekenden in februari 2023, nam Yuja Wang alle vier zijn pianoconcerten op, plus de Rapsodie op een thema van Paganini met het Los Angeles Philharmonic Orchestra. Onder leiding van Gustavo Dudamel traden ze op voor een volledig uitverkochte Walt Disney Concert Hall. “Sommige pianisten brengen volledige sonates ten gehore, maar het volledige concert opnemen, dat is wel heel cool”, zegt Wang tegen Apple Music Classical. Het is ook een indrukwekkende prestatie gezien de emotionele en technische vereisten van deze werken. Wang blinkt er echt in uit (ze heeft het uitdagende 'Rach 3' al meer dan 70 keer ten gehore gebracht). Ze vertelt dat elk concert een eigen kleur en stemming heeft, en dat je je als je ze allemaal achter elkaar speelt realiseert beseft hoe rijk en diep het repertoire is. Ze vindt dat elk concert een ander universum creëert en je er daarom nooit op uitgekeken raakt. Rachmaninov bracht deze meesterwerken ten gehore tijdens zijn optredens. Bij elk concert kun je een glimp opvangen van wat hij op de piano kon. Wang vertelt dat ze zijn klassieke, transparante speelwijze en verfijnde, oprechte frasering geweldig vindt. Ze probeert de klasse en nobelheid van Rachmaninov naar voren te brengen, in plaats van het clichématige, Hollywood-achtige spel. Yuja Wang neemt ons hieronder mee op een persoonlijke reis langs de vier pianoconcerten en de Rapsodie op een thema van Paganini. Pianoconcert nr. 2 in c mineur “Dit is het populairste concert van Rachmaninov, en het is het enige concert dat met een piano begint. Bij de andere concerten word ik uitgenodigd door het orkest, maar bij dit concert begin ik helemaal alleen. Het is een geweldige manier om het publiek te betrekken bij de opname. “De melodieën zijn hartverscheurend, maar de frasering en dynamiek zijn enorm klassiek. Als je je verdiept in de toonwisselingen en de opbouw, zie je hoe ingenieus Rachmaninov is. Luister bijvoorbeeld eens naar hoe de strijkinstrumenten bij het begin van het tweede deel van c mineur naar E majeur veranderen. “Dit concert was het eerste werk dat hij schreef na zijn mislukte Symfonie nr. 1 in d mineur. De psychiater Nicolai Dahl, die Rachmaninov hielp bij zijn depressie, speelde altviool en daarom is het tweede thema van het derde deel voor dit instrument geschreven. Het is echt prachtig.” Pianoconcert nr. 1 in fis mineur “Rachmaninov voltooide dit concert, dat is doordrongen van chromatiek, toen hij 18 jaar was en nog studeerde aan het conservatorium van Moskou. Het begin van het eerste deel ‘Vivace’ is erg episodisch en bevat zowel een agitato als een lyrische stemming. Hierdoor is het een erg uitdagend stuk om te spelen. “Het tweede deel, dat ‘andante’ is, is wonderbaarlijk reflectief en sprookjesachtig, terwijl het derde deel ritmisch briljant in elkaar steekt. Rachmaninov bekeek het concert later opnieuw en paste de texturen en vorm aan. Ik speel hier de latere versie uit 1917.” Pianoconcert nr. 4 in g mineur “Ook dit stuk werd later door Rachmaninov herzien. De versie die je hier hoort, is de laatste versie. Hoewel hij de texturen van het muziekstuk vereenvoudigde, blijft het enorm lastig om te spelen. Het vereist veel van je geheugen, omdat de ideeën er zo diep in verwerkt zijn en het hele stuk onconventioneel is. “Je hoort hier de invloed van George Gershwin. Het is bijna alsof je jazz speelt. En wat opvalt, is het begin van het tweede deel. Het heeft een zangerig ritme en een gospelgevoel. Het lijkt zo eenvoudig, maar wordt dan opgevolgd door allemaal veranderingen en verschillende manieren om het te harmoniseren. Aan het einde vraag je je af waar Rachmaninov hiermee naartoe wilde.” Rapsodie op een thema van Paganini “Dit is een kort en boeiend muziekstuk waar het publiek erg van houdt. Ik vind het leuk hoe het middeleeuwse en gregoriaanse Dies Irae-thema opduikt: eerst op de piano (in Variatie 7) en dan in de mars (in Variatie 10). Vervolgens wordt het onconventioneel en jazzachtig. Luister ook eens naar de manier waarop de harmonie verandert voordat deze overgaat in de beroemde 18e variatie, waarin het hoofdthema ondersteboven wordt gekeerd. De laatste variatie, Variatie nr. 24, bevat veel humor met speelse pianopartijen. Ik denk dat Rachmaninov geweldig geïmproviseerd zou kunnen hebben, omdat hij dit stuk boordevol spontaniteit heeft bedacht.” Pianoconcert nr. 3 in d mineur “Het is op fysiek, emotioneel én psychologisch vlak geweldig om dit werk ten gehore te brengen. Het muziekstuk is zo goed geschreven, vooral als het gaat om de balans tussen de piano en het orkest (ik vind zelf dat het tweede concert te veel orkest bevat, het lijkt meer op een symfonie onder begeleiding van de piano). In het derde concert neemt de piano een prominente plaats in, maar hoor je het instrument ook verweven met het orkest terug. “Luister bijvoorbeeld eens naar het tweede deel, waarin de vredige sfeer van het orkest elke keer in een nieuwe toonsoort wordt onderbroken door de solist. Het klinkt bijna neurotisch, als golven van verschillende gemoedstoestanden, en in het laatste deel komt de speelse kant van Rachmaninov weer terug. Ik vind het zo’n leuke finale.”